HỘI DÒNG MẾN THÁNH GIÁ
PHÁT DIỆM

Phát Diệm là một địa phận miền Bắc Việt Nam, vào khoảng 65 dặm về phía Nam Hà Nội, và được thành lập năm 1901 gồm tỉnh Ninh Bình, Thanh Hóa và Sầm Nưa. Hội Dòng Mến Thánh Giá Phát Diệm do Đức Cha Alexander Marcou (Thành) khởi xướng năm 1902 với con số khiêm nhường là 9 chị em. Năm 1916, Đức Cha Marcou trao quyền coi sóc cho cha Bề Trên địa phận là Louis Cooman (Hành), sau này thụ phong Giám Mục phụ tá địa phận Phát Diệm.

Với đường hướng cải tổ, Đức Cha Louis de Cooman Hành lo thống nhất các tu viện trong địa phận, lập Hiến Pháp mới và qui định việc khấn Dòng theo giáo luật. Năm 1925, chị em bắt đầu có lời khấn lần đầu theo giáo luật và năm 1931 có lời khấn trọn đời theo giáo luật.

Năm 1932, một địa phận mới được thành lập là Thanh Hóa, gồm tỉnh Thanh Hóa và Sầm Nưa. Địa phận này được tách rời từ địa phận Phát Diệm. Dòng Mến Thánh Giá theo Hiến Pháp là Dòng thuộc Địa Phận, nên ngày 9-11-1932, Tòa thánh ban sắc lệnh cho tất cả các tu viện nằm trong địa phận mới tách khỏi Hội Dòng Mến Thánh Giá Phát Diệm để trở thành dòng Mến Thánh Giá Thanh Hóa. Hội Dòng Mến Thánh Giá Thanh Hoá thuộc quyền Đức Cha địa phận Thanh Hóa là Đức Cha Louis de Cooman Hành. Hội Dòng Mến Thánh Giá Phát Diệm thuộc quyền Đức Cha Nguyễn Bá Tòng, Giám Mục địa phận Phát Diệm và cũng là Giám Mục tiên khởi Việt Nam. Hai hội dòng tiếp tục liên lạc và sống dưới quyền của một Mẹ Bề Trên cho đến năm 1936, khi hội dòng Mến Thánh Giá Thanh Hóa bầu Mẹ Bề Trên mới.

Cuộc cải tổ toàn diện của Hội Dòng Mến Thánh Giá Phát Diệm đã gặp phản ứng dữ dội của Satan, dưới những hình thức khủng bố và quấy phá có tính cách ngoại nhiên. Đức Cha Cooman Hành đã ghi lại những sự kiện này trong quyển "Le diable au Couvent et Mère Marie Catarina Diện" Nhưng "Thánh Giá đã dẫn đến Vinh Quang". Trong lớp khấn lần đầu năm đó có Chị Maria-Catarina Diện (1907-1944), một nữ tu với nhiều nhân đức và được hưởng nhiều thị kiến siêu nhiên và đoàn sủng lạ lùng trước khi về với Chúa.

Năm 1945, chị em cùng với dân chúng miền Bắc trải qua một nạn đói trầm trọng. Thời gian này chị em cũng phụ giúp với các cha trong việc thăm viếng người nghèo, an ủi và chuẩn bị cho những người trong cơn hấp hối.

Ngày 20-7-1954, Hiệp Định Genève chia đôi lãnh thổ Việt Nam: từ vĩ tuyến 17 trở ra thuộc quyền chính phủ Việt Minh, từ vĩ tuyến 17 trở vào thuộc chính phủ quốc gia mà người lãnh đạo lúc đó là ông Ngô Đình Diệm. Một cuộc di cư vĩ đại với hàng hàng lớp lớp người kéo nhau vào miền Nam để tránh chế độ Cộng Sản. Số người di cư gần một triệu, thuộc đủ mọi tầng lớp, giai cấp, đảng phái và tôn giáo, mà 75% là người Công Giáo.

Chị em Mến Thánh Giá Phát Diệm cũng không thoát khỏi tình trạng hỗn loạn này. Một số chị em có lời khấn và một số đệ tử chạy lên Hải Phòng để kiếm nghề sinh sống tạm, với hy vọng sẽ có ngày trở lại tu viện của mình. Nhưng tình hình trầm trọng hơn sự tính toán của chị em. Ngày 11-7-1954, các cha Phát Diệm và chị em Mến Thánh Giá lên tầu của quân đội Pháp để vào miền Nam. Một sự ra đi không hẹn ngày về và cũng là một lần ra đi mà không biết tương lai sẽ ra sao.

Vào miền Nam, chị em được Hội Dòng Mến Thánh Giá Chợ Quán đón tiếp và cho tá túc. Đức Cha Phụ Tá Trần Thanh Khâm ? lúc đó là cha sở và là bề trên hội dòng Mến Thánh Giá Chợ Quán ? cùng với Mẹ Bề Trên Teresa Vân và chị em đón tiếp phái đoàn di cư rất nồng hậu. Bỏ xứ sở ra đi với hai bàn tay trắng, chị em cố gắng đùm bọc nhau trong thời gian đầu tại hai cơ sở tạm thời ở Chợ Quán và Phú Nhuận. Sau một thời gian cố gắng gây dựng về mọi phương diện, chị em dời về trụ sở mới ở Xóm Mới Gò Vấp, nơi đây chị em thiết lập nhà Mẹ và Tập viện. Trụ sở này tồn tại cho đến ngày hôm nay. Đặc biệt về phương diện văn hóa, chị em được gửi đi du học ở Pháp, Bỉ và Hoa Kỳ.

Đến năm 1975, Hội Dòng Mến Thánh Giá Phát Diệm tại miền Nam đã có 21 tu viện rải rác từ Sài Gòn ra Đà Lạt, với 300 Nữ Tu có lời khấn, 100 Tập Sinh và Thỉnh Sinh, và 200 Tu Sinh. Trong suốt thời gian từ cuộc di cư năm 1954 cho đến biến cố 30 tháng 4 năm 1975, chị em hoàn toàn mất liên lạc với một số chị em còn lại ở miền Bắc. Ngày nay, chị em hai miền Bắc Nam đã có liên lạc và nâng đỡ nhau, đặc biệt là về phương diện tài chánh và văn hóa.

Sau biến cố di cư năm 1954, đa số chị em di cư vào Nam, chỉ còn lại một mình chị Bề Trên Tập Viện là Agnes Nguyễn Thị Toàn và một vài chị khấn lớn tuổi. Tin tưởng và phó thác trong tay Chúa, chị nhận lãnh trách nhiệm coi sóc hội dòng và được coi như là cột trụ chính yếu duy trì sự hiện diện của chị em Mến Thánh Giá Phát Diệm tại Miền Bắc. Trong thời gian đương đầu với nếp sống khắc khổ ở ngoài Bắc, chị bị vào tù 7 năm và qua đời trong lần Tập Viện bị bỏ bom. Sau khi chị mất, nhà dòng giải tán chị em về gia đình. Thỉnh thoảng một hai chị về lại nhà dòng để coi sóc nhà cửa. Trước khi qua đời, Chị Agnes Toàn đã huấn luyện được một lớp khấn lần đầu gồm hơn 10 chị em. Chính các chị em này là những thành phần trong ban điều hành hướng dẫn Hội Dòng Mến Thánh Giá Phát Diệm tại miền Bắc hiện nay.

Trải qua hơn hai thế kỷ trong hoàn cảnh bắt đạo và thăng trầm theo vận mạng của đất nước, Dòng Mến Thánh Giá Việt Nam vẫn tồn tại trong chương trình quan phòng của Thiên Chúa. Qua vai trò Đại Diện Tông Tòa, Đức Cha Lambert de la Motte là người đã triệt để thi hành ý định của Giáo Hội. Không những ngài đã truyền chức cho các linh mục bản xứ, mà còn thành lập một hội dòng dành cho người bản xứ để phục vụ cho người bản xứ. Công việc của Đức Cha Lambert như một nhúm men nhỏ được vùi sâu trong đấu bột, và khi đúng thời điểm, thúng bột đã dậy men. Ngày nay, ngoài 23 hội dòng Mến Thánh Giá thuộc 23 giáo phận tại Việt Nam, người ta nhận thấy sự hiện diện của những Hội Dòng và những cộng đoàn Mến Thánh Giá tại các nước Lào, Thái Lan, Nhật, Pháp, Đức, Ý và Hoa Kỳ.