GIÁO HỘI CÔNG GIÁO VIỆT NAM
VÀ DÒNG MẾN THÁNH GIÁ

Dòng Mến Thánh Giá Việt Nam, do Đức Cha thừa sai người Pháp Pierre Lambert de la Motte thành lập vào năm 1670 tại Việt Nam. Mến Thánh Giá là một Dòng thuần túy Việt Nam đã được thành lập tại Việt Nam để phục vụ cho người Việt Nam. Mỗi Hội Dòng Mến Thánh Giá đều tự lập trong công việc điều hành và trực tiếp thuộc quyền của Đức Giám Mục địa phận nơi có nhà Mẹ. Tuy tự lập về hành chánh, tất cả mọi Hội Dòng Mến Thánh Giá cùng nhìn nhận một người Cha chung là Đức Cha Lambert de la Motte, cùng theo một tinh thần và Linh Đạo Lâm Bích (Lambert), được tóm gọn và chuyển đạt qua Hiến Chương của Dòng Mến Thánh Giá.

Để hiểu thêm về nguồn gốc và sự thành hình của Hội Dòng Mến Thánh Giá, xin mời bạn cùng chúng tôi ngược dòng lịch sử trở về nguồn, với ngày khai sinh của Dòng Mến Thánh Giá Việt Nam.

Một trong những nét linh thiêng nhất của những dòng lịch sử Mến Thánh Giá là sự góp mặt của các nữ tu Mến Thánh Giá tiên khởi, trong những trang lịch sử oai hùng đầu tiên của Giáo Hội Công Giáo Việt Nam. Dưới bàn tay quan phòng của Thiên Chúa, Dòng Mến Thánh Giá đã được khai sinh vào thời điểm mà Giáo Hội Công Giáo Việt Nam cũng đang chập chững vào đời. Do đó, người ta không thể nói đến lịch sử của Dòng Mến Thánh Giá mà không đề cập đến lịch sử của Giáo Hội Công GiáoViệt Nam.

Đầu thế kỷ thứ 16, người ta bắt đầu thấy xuất hiện bóng dáng của các nhà truyền giáo đến từ Âu Châu. Các cha Đa Minh và Phanxicô là những người đầu tiên đặt chân đến Việt Nam từ các ngả Macao và Phi-Luật Tân. Đến đầu thế kỷ thứ 17 thì xuất hiện các cha truyền giáo thuộc Dòng Tên với sự đóng góp rất lớn của Cha Đắc Lộ (Alexandre de Rhodes).

Cha Đắc Lộ sinh năm 1591 tại Avignon, Pháp. Ngài chịu chức linh mục trong dòng Tên năm 1612 và bắt đầu sang truyền giáo tại Việt Nam năm 1623. Với một viễn ảnh trung thực và bén nhạy, với một đầu óc tổ chức qui mô, cha được xem là người có công lớn nhất đối với Giáo Hội Công Giáo Việt Nam. Chính ngài đã cải hóa tâm hồn của hàng trăm ngàn người tìm về với Thiên Chúa qua bí tích Rửa Tội. Cũng chính vì lòng quả cảm và sự hăng say đem Tin Mừng của Chúa đến cho Giáo Hội Việt Nam mà cha Đắc Lộ đã được nhiều sự ưu đãi của vua chúa thời bấy giờ. Song song với những ưu đãi đó, cuộc đời truyền giáo của ngài không tránh khỏi những ghen hờn và hiểu lầm đến từ nhiều phía. Kết quả là những cơn bắt đạo thảm khốc và cha Đắc Lộ đã bị trục xuất khỏi Việt Nam tổng cộng là năm lần. Lần cuối cùng là lần ngài chứng kiến tận mắt cảnh một thầy giảng bị chặt đầu. Sự kiện cấm đạo này cho ngài một suy nghĩ mới: nếu muốn công cuộc truyền giáo tại Việt Nam được phát triển và tồn tại, phải cần đến sự hiện diện của các Giám Mục ngoại quốc tại Việt Nam để truyền chức cho các linh mục bản xứ.

Suy nghĩ này đã khiến cho cha Đắc Lộ can đảm bắt đầu cuộc hành trình dài ba năm rưỡi đi Roma để thương thảo với tòa thánh về việc gửi Giám Mục sang Việt Nam, việc gây quỹ cho công cuộc truyền giáo và để xin Bề Trên của ngài gửi thêm các linh mục thừa sai. Năm 1649, cha Đắc Lộ đến Roma và bắt đầu thương lượng việc gửi Giám Mục đại diện tông tòa sang Việt Nam. Những bản tường trình của ngài được Đức Thánh Cha Innocent X đón nhận một cách dè dặt, vì tòa thánh sợ ảnh hưởng đến chế độ "Royal Patronage" của người Bồ Đào Nha lúc bấy giờ. Trong khi chờ đợi tòa thánh cứu xét những đề nghị của mình, cha được cử làm trưởng ban để tuyển lựa những ơn gọi truyền giáo cho miền Viễn Đông. Cha nghĩ ngay đến quốc gia của mình là nước Pháp.

Tuy nghĩ đến nước Pháp, nhưng cha Đắc Lộ không dám nghĩ đến dòng của mình là dòng Tên, vì Dòng Tên lúc bấy giờ đang hoạt động truyền giáo tại Việt nam dưới quyền của vua Bồ Đào Nha. Sau khi đến Paris, cha Đắc Lộ làm quen với cha Bagot và hiệp hội do ngài thành lập, mang tên là nhóm "Bạn Hiền" (Les bons Amis). Sau khi nghe cha Đắc Lộ trình bày về công việc truyền giáo tại Việt Nam, ba thành viên của hiệp hội saün lòng đáp ứng nguyện vọng đi truyền giáo tại Viễn Đông. Ba người này là Francois de Montingy-Laval, Francois Pallu và Bernard Piques.

Tháng 3 năm 1653, cha Đắc Lộ phấn khởi viết thư giới thiệu ba ứng viên với Tòa Thánh. Thêm vào đó, Đức Ông Bagni ở Roma cũng viết thư cho tòa thánh nói lên sự ủng hộ của ngài và cho biết là Bà Bá Tước Avignon, Đức Tổng Giám Mục Paris và "Hiệp Hội Thánh Thể" hứa sẽ giúp đỡ gây quỹ cho công cuộc truyền giáo này. Một lần nữa, những lá thư và lời thỉnh cầu của Cha Đắc Lộ đã được tòa thánh đón nhận trong dè dặt, vì Bồ Đào Nha đã biết sự việc và dọa là sẽ bỏ tù bất cứ giám mục Pháp nào do Tòa Thánh gửi sang truyền giáo ở Á Châu. Sự kiện này làm đình trệ công việc đến năm 1655. Đây cũng là năm Đức Giáo Hoàng Innocent X qua đời. Cha Đắc Lộ lúc này đã 64 tuổi. Nhận thấy ước vọng của mình chưa đến lúc được thực hiện, ngài chấp nhận thánh ý Chúa, vâng lời Bề Trên sang truyền giáo bên Ba Tư (Persia) và qua đời tại Ba Tư năm 1660.

Việc chấp thuận đi truyền giáo tại Ba Tư của cha Đắc Lộ khiến cho người ta nghĩ rằng công cuộc vận động cho chương trình truyền giáo tại Viễn Đông xem như đã kết thúc. Tuy nhiên, Thần Khí của Chúa tiếp tục nung cháy ngọn lửa hy vọng và tinh thần phấn khởi trong lòng của một nhóm thanh niên thuộc nhóm "Bạn Hiền". Nhóm này gồm năm người dưới sự hướng dẫn của Cha Francois Pallu. Họ đã không để lỡ thời cơ và quyết định lên đường đi Roma để xin yết kiến Đức Giáo Hoàng Alexandre VII (1655-1667). Sau buổi triều yết, nhận thấy lòng nhiệt thành của Pallu và bạn hữu, Đức Thánh Cha liền cử một ban gồm bốn Hồng Y để nghiên cứu vấn đề. Chờ đợi mãi không thấy kết quả, bốn người trở về Pháp và chỉ còn một mình cha Pallu nán lại Roma. Trong lúc bế tắc, cha Pallu nghĩ ngay đến một người bạn luật sư mới quen trong nhóm "Bạn Hiền" và liền viết thư để xin bạn cộng tác. Người bạn đó không ai khác hơn là Pierre Lambert de la Motte, người đã sáng lập Dòng Mến Thánh Giá Việt Nam sau này.

Lambert de la Motte sinh năm 1624 tại Lisieux. Lớn lên trong một gia đình đạo hạnh, và được theo học trong trường các cha dòng Tên, ngài đậu bằng luật sư năm 1645. Nhưng sau một thời gian hành nghề, ngài nghe tiếng gọi của Chúa, vào chủng viện và chịu chức linh mục năm 1655. Lambert có một người em tên là Nicholas de la Motte, là thành viên của nhóm "Bạn Hiền" cùng với Francois Pallu. Trong những chuyến đi công tác tại Paris, cha Lambert thường lưu lại với Nicholas, nhờ vậy cha Lambert mới nghe biết về sự phấn khởi trong công việc truyền giáo tại Viễn Đông của nhóm này.

Sự nhiệt thành của Đắc Lộ cũng được sự ủng hộ của một tổ chức mang tên "Hiệp Hội Thánh Thể" do quận Công Henri Levis thành lập. Lambert de la Motte, Vincent de Paul và Jean Eudes đều là thành viên của hiệp hội này và hết lòng ủng hộ cho công cuộc vận động cho chương trình truyền giáo Viễn Đông của Đắc Lộ. Khi nhận được thư mời cộng tác của cha Pallu, Lambert de la Motte bàn hỏi với Cha Linh Hướng để tìm thánh ý Chúa. Ngày 8 tháng 11 năm 1657, ngài quyết định lên đường đi Roma.

Vừa đặt chân đến Roma, Lambert de la Motte dùng những kinh nghiệm trong nghề luật sư của mình để bắt tay vào việc. Trước hết, ngài khám phá ra lý do sự bế tắc của cuộc thương thảo, là vì Bà Bá Tước Aiguillon chưa gửi tiền để gây dựng cho quĩ truyền giáo như đã hứa. Cha Lambert liền gom góp tài sản của mình để mở một ngân quỹ trong khi chờ đợi sự trợ giúp. Kế đến là vấn đề của Đức Ông Alberici (có nơi ghi là Đức Hồng Y), tổng thư ký của thánh bộ Truyền Giáo, người hoàn toàn chống đối chương trình truyền giáo Viễn Đông và không muốn đối thoại với bất cứ một ai về vấn đề này. Nhưng sau một tuần lễ chờ đợi với chiến thuật "hãy gõ thì sẽ mở", cha Lambert đã được Đức Ông Alberici, trong sự bực bội, chấp thuận cho gặp, với mục đích là sau buổi yết kiến thì ngài sẽ không còn phải đương đầu với con người lì lợm và kiên cường của cha Lambert nữa. Buổi họp sáng hôm sau diễn ra trong vòng 11 tiếng và cuối cùng là Đức Ông Alberici đã bị cha Lambert chinh phục, không còn nghi ngờ về sự quyết tâm và tinh thần truyền giáo của Pallu, Lambert và bạn hữu nữa.

Ngày 29 tháng 7 năm 1658, Đức Giáo Hoàng Alexandre VII bổ nhiệm Cha Francois Pallu làm Giám mục hiệu tòa Heliopolis và Cha Lambert de la Motte làm Giám Mục hiệu tòa Berythe. Sau đó không lâu, ngày 9 tháng 9 năm 1659, tòa thánh lại bổ nhiệm hai vị này làm Đại Diện Tông Tòa: Đức Cha Pallu đảm nhiệm Đàng Ngoài Việt Nam (Bắc), Lào và năm tỉnh miền Nam Trung Hoa; Đức Cha de la Motte phụ trách Đàng Trong Việt Nam (Nam), Chiêm Thành, Cam Bốt, cộng với bốn tỉnh miền Tây và Nam Trung Hoa với đảo Hải Nam. Ít lâu sau đó thì vị Giám Mục thứ ba là Ignace Cotolendi được bổ nhiệm làm Đại Diện Tông Toà miền Nanking.

Trước khi lên đường đi truyền giáo, cha Lambert de la Motte và Francois Pallu trở về Pháp thu xếp công việc, đồng thời xúc tiến việc thành lập hội Thừa Sai Ba Lê (Les Missions Étrangères de Paris) với mục đích đào tạo những thành viên tương lai cho công cuộc truyền giáo. Ngày 11 tháng 6 năm 1660, Lambert de la Motte được tấn phong Giám Mục trong nguyện đường Dòng Thăm Viếng tại Pháp. Ngày 27 tháng 11 năm 1660, Đức tân Giám Mục cùng với hai cha Jacques de Bourges và Francois Deydier rời Marseille lên tầu vượt Địa Trung Hải đi Thái Lan. Đức Cha Cotolendi ngã bệnh trong cuộc hành trình và qua đời trước khi đến thí điểm truyền giáo. Vì phải lo tổ chức cho tu hội mới được thành lập, nên mãi đến năm 1662 Đức Cha Pallu mới lên đường sang Thái Lan.

Sau khi rời Paris đi Marseille để cùng với phái đoàn lên tầu vượt Địa Trung hải ngày 27 tháng 11 năm 1660, Đức Cha Lambert được tin vua Bồ Đào Nha đã ra chỉ thị bắt các vị đại diện Tông Tòa, dẫn về Lisbon. Vì vậy, ngày 16 tháng Giêng năm 1661, Đức Cha Lambert cùng với phái đoàn đã phải lên bờ Syria tại Alexandrette, bắt đầu một cuộc mạo hiểm bằng đường bộ từ Syria qua Iran, Iraq, đến Ấn Độ và Thái Lan để tránh sự kiểm soát của người Bồ Đào Nha. Đây là một cuộc hành trình đầy gian nguy và thử thách, như gặp thú dữ, thời tiết thay đổi, ăn uống kham khổ và gặp trộm cướp. Cuối cùng Đức Cha Lambert và phái đoàn đã đến được Juthia, thủ đô Thái Lan ngày 22 tháng 8 năm 1662. Lúc đó ở Việt Nam đang có những cuộc bách hại dữ dội, ngài không thể đến Đàng Ngoài được nên đã chọn Juthia làm trung tâm của các nhà thừa sai từ Âu Châu đến truyền giáo tại vùng Đông Nam Á.

Vì Đức Cha Pallu bận rộn với nhiều chuyến công tác qua lại giữa Âu Châu và vùng Đông Nam Á, Đức Cha Lambert đã thay thế ngài làm những chuyến kinh lý cả Đàng Trong lẫn Đàng Ngoài. Ngài thực hiện được một số những công trình đáng kể sau đây: